چشم شهر/ مشهد «سپهر اخباری» کارشناس ارشد برنامه‌ریزی شهری و پژوهشگر حوزه شهرسازی در یادداشتی به بررسی چالش‌های پیاده‌محوری در اطراف حرم مطهر و آسیب‌شناسی طراحی نامتوازن مسیرهای پیاده‌رو و عدم دسترسی ایمن برای زائران سالمند و کم‌توان می‌پردازد.

حرم مطهر امام رضا (ع) در شهر مشهد، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مراکز زیارتی جهان اسلام، سالانه بیش از ۲۰ میلیون زائر را از سراسر جهان به خود جذب می‌کند. این مکان مقدس، که در قلب شهر مشهد واقع شده، نه‌تنها یک مرکز مذهبی بلکه یک جاذبه فرهنگی و تاریخی است. با این حال، یکی از چالش‌های کلیدی که زائران، به‌ویژه افراد سالمند و کم‌توان، با آن مواجه هستند، مشکلات مربوط به پیاده‌محوری و دسترسی ایمن به حرم است. طراحی نامتوازن مسیرهای پیاده‌رو، وجود موانع فیزیکی، و ازدحام در ایام شلوغ، از جمله مسائلی هستند که تجربه زیارت را برای این گروه‌ها دشوار می‌کنند. این مقاله به بررسی این چالش‌ها، تلاش‌های انجام‌شده برای رفع آن‌ها، و پیشنهادهایی برای بهبود دسترسی می‌پردازد.

اهمیت دسترسی در حرم مطهر

حرم امام رضا (ع) با مساحتی بیش از یک میلیون مترمربع، یکی از بزرگ‌ترین اماکن مذهبی جهان است. این مکان سالانه پذیرای زائرانی از گروه‌های سنی و توانایی‌های جسمانی مختلف است. برای زائران سالمند و کم‌توان، دسترسی آسان و ایمن به حرم از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، زیرا محدودیت‌های حرکتی می‌تواند تجربه زیارت را برای آن‌ها چالش‌برانگیز کند. طراحی مناسب مسیرهای پیاده‌رو، وجود رمپ‌ها، و خدمات ویژه مانند ویلچر و خودروهای برقی، از جمله عواملی هستند که می‌توانند این تجربه را بهبود بخشند.

چالش‌های پیاده‌محوری و دسترسی

طراحی نامتوازن مسیر:

با وجود پیشرفت‌های اخیر در زیرساخت‌های اطراف حرم، برخی از مسیرهای پیاده‌رو همچنان با مشکلات طراحی مواجه هستند. این مشکلات شامل موارد زیر است:

• پله‌های بدون رمپ: در برخی ورودی‌ها و مسیرهای منتهی به حرم، پله‌هایی وجود دارند که فاقد رمپ مناسب برای ویلچر یا افراد با مشکلات حرکتی هستند.

• سطوح ناهموار: برخی پیاده‌روها دارای سطوح ناهموار یا شکستگی‌هایی هستند که می‌توانند برای سالمندان و افراد کم‌توان خطرناک باشند.

• مسیرهای باریک: در برخی مناطق، عرض پیاده‌روها برای عبور همزمان تعداد زیادی زائر، به‌ویژه در زمان‌های شلوغ، کافی نیست.

• عدم هماهنگی در طراحی: برخی مسیرها با معماری تاریخی حرم هماهنگی ندارند، که می‌تواند باعث سردرگمی زائران شود.

ازدحام و شلوغی

حرم مطهر در ایام خاص مانند عید نوروز، ولادت و شهادت امام رضا (ع)، و ماه‌های محرم و رمضان، شاهد حضور گسترده زائران است. این ازدحام می‌تواند برای زائران سالمند و کم‌توان مشکلات زیر را ایجاد کند:

• محدودیت در حرکت: شلوغی مسیرها می‌تواند حرکت با ویلچر یا عصا را دشوار کند.

• خطر برخورد: احتمال برخورد با دیگر زائران یا موانع در مسیرهای شلوغ افزایش می‌یابد.

• دسترسی محدود به خدمات: در زمان‌های شلوغ، دسترسی به خدماتی مانند ویلچر یا خودروهای برقی ممکن است محدود شود.

کمبود اطلاعات در دسترس

یکی از چالش‌های دیگر، کمبود اطلاعات عمومی در مورد مشکلات خاص دسترسی برای زائران کم‌توان است. گزارش‌های محدودی درباره موانع خاص یا شکایات زائران در دسترس است، که این موضوع برنامه‌ریزی برای بهبود زیرساخت‌ها را دشوار می‌کند.

تلاش‌های عمرانی برای بهبود دسترسی

پروژه بهسازی پیاده‌روهای خیابان امام رضا (ع)

یکی از مهم‌ترین پروژه‌های عمرانی در حال اجرا، بهسازی پیاده‌روهای خیابان امام رضا (ع) است که یکی از اصلی‌ترین مسیرهای دسترسی به حرم محسوب می‌شود. این پروژه، که توسط شهرداری منطقه هشت مشهد اجرا می‌شود، با پیشرفت ۸۵ درصدی در مراحل پایانی قرار دارد و به زودی به بهره‌برداری خواهد رسید. اهداف این پروژه شامل موارد زیر است:

• ایجاد مسیرهای ایمن و راحت: پیاده‌روهای جدید با هدف بهبود ایمنی و راحتی زائران طراحی شده‌اند.

• زیباسازی منظر شهری: این پروژه به بهبود ظاهر بصری خیابان و هماهنگی با معماری حرم کمک می‌کند.

• افزایش دسترسی: مسیرهای بازسازی‌شده برای استفاده افراد با محدودیت‌های حرکتی مناسب‌تر خواهند بود.

جدول ۱: جزئیات پروژه بهسازی پیاده‌روهای خیابان امام رضا (ع)

پروژه‌های زیرسطحی

پروژه‌های زیرسطحی مانند زیرگذر بست شیخ بهایی و پارکینگ‌های زیرزمینی نیز به بهبود دسترسی پیاده کمک می‌کنند. این پروژه‌ها با کاهش ترافیک خودرویی، فضای بیشتری برای حرکت پیاده‌روها فراهم می‌کنند. به عنوان مثال:

• زیرگذر حرم مطهر: این زیرگذر با طراحی حلقوی، دسترسی به بخش‌های مختلف حرم را تسهیل می‌کند و دارای آسانسورهایی برای استفاده افراد کم‌توان است.

• پارکینگ‌های زیرزمینی: این پارکینگ‌ها، مانند پارکینگ زیر صحن غدیر، با مساحت ۵۵,۸۱۰ مترمربع، امکان دسترسی آسان‌تر به حرم را از طریق پله‌های برقی و آسانسور فراهم می‌کنند.

جدول ۲: پروژه‌های زیرسطحی حرم مطهر رضوی

طرح‌های شهرسازی

طرح ویژه تفصیلی بافت پیرامون حرم مطهر، که توسط شورای عالی شهرسازی و معماری در سال ۱۳۹۹ تصویب شد، به دنبال بهبود زیرساخت‌های شهری اطراف حرم است. این طرح بر کاهش ترافیک و تقویت پیاده‌محوری تأکید دارد، اما برخی انتقادات به دلیل عدم ارائه مستندات کامل به شهرداری و شورای شهر مطرح شده است. این موضوع نشان‌دهنده چالش‌های هماهنگی بین نهادهای مختلف است که می‌تواند بر اجرای پروژه‌های دسترسی تأثیر بگذارد.

خدمات ویژه برای زائران سالمند و کم‌توان

آستان قدس رضوی خدمات متعددی برای تسهیل زیارت زائران سالمند و کم‌توان ارائه می‌دهد:

• ویلچر: ویلچرهای متعددی در سطح حرم در دسترس هستند که زائران می‌توانند با ارائه کارت شناسایی از آن‌ها استفاده کنند یا حتی برای مدت محدودی از حرم خارج کنند.

• خودروهای زائربر برقی: این خودروها در مسیرهای مشخصی مانند باب‌الرضا به صحن کوثر و باب‌الجواد به صحن غدیر فعالیت می‌کنند و برای جابجایی زائران سالمند و کم‌توان طراحی شده‌اند.

• دفاتر راهنمای زائر: این دفاتر در نقاط مختلف حرم و شهر برای پاسخگویی به سؤالات زائران، از جمله در مورد دسترسی و خدمات ویژه، در دسترس هستند.

جدول ۳: خدمات ویژه برای زائران سالمند و کم‌توان

چالش‌های باقی‌مانده و پیشنهادات

با وجود تلاش‌های انجام‌شده، برخی چالش‌ها همچنان باقی است:

• ناهماهنگی در اجرا: عدم هماهنگی بین نهادهای مختلف مانند آستان قدس رضوی، شهرداری مشهد، و وزارت راه و شهرسازی می‌تواند اجرای پروژه‌ها را کند کند.

• کمبود اطلاعات عمومی: اطلاعات محدودی درباره مشکلات خاص دسترسی زائران کم‌توان در دسترس است، که نیاز به تحقیقات و گزارش‌های بیشتر را نشان می‌دهد.

• نیاز به زیرساخت‌های بیشتر: افزایش تعداد رمپ‌ها، آسانسورها، و مسیرهای مناسب‌سازی‌شده برای ویلچر ضروری است.

پیشنهادات:

• افزایش رمپ‌ها و آسانسورها: نصب رمپ‌های استاندارد و آسانسورهای بیشتر در ورودی‌ها و مسیرهای اصلی.

• آموزش خادمان: آموزش خادمان حرم برای کمک بهتر به زائران سالمند و کم‌توان.

• نظرسنجی از زائران: انجام نظرسنجی‌های منظم از زائران کم‌توان برای شناسایی مشکلات خاص و بهبود خدمات.

• هماهنگی بین نهادها: تقویت همکاری بین آستان قدس رضوی، شهرداری، و سایر نهادها برای اجرای یکپارچه پروژه‌ها.

حرم مطهر امام رضا (ع) به‌عنوان قلب تپنده شهر مشهد، باید برای همه زائران، از جمله افراد سالمند و کم‌توان، قابل دسترس باشد. اگرچه پروژه‌های عمرانی مانند بهسازی پیاده‌روهای خیابان امام رضا (ع) و خدمات ویژه مانند ویلچر و خودروهای برقی گام‌های مثبتی در این راستا هستند، اما چالش‌هایی مانند طراحی نامتوازن مسیرها و ازدحام در ایام شلوغ همچنان باقی است. با ادامه پروژه‌های عمرانی، افزایش خدمات ویژه، و توجه به نیازهای زائران کم‌توان، می‌توان تجربه زیارت را برای همه بهبود بخشید.