چشم شهر/ مشهد «سپهر اخباری» کارشناس ارشد برنامه‌ریزی شهری و پژوهشگر حوزه شهرسازی در یادداشتی به بررسی تأثیر فرونشست زمین بر زیرساخت‌های شهری و حرم مطهر رضوی می‌پردازد.

مشهد، به‌عنوان دومین کلان‌شهر ایران و قلب معنوی کشور با میزبانی از بیش از ۲۰ میلیون زائر سالانه، با چالش جدی فرونشست زمین مواجه است. این پدیده، که به «زلزله خاموش» معروف است، به دلیل برداشت بی‌رویه آب‌های زیرزمینی شدت گرفته و زیرساخت‌های شهری، از جمله جاده‌ها، خطوط راه‌آهن، و مناطق نزدیک به حرم مطهر رضوی را تهدید می‌کند. فرونشست نه‌تنها خسارات اقتصادی به همراه دارد، بلکه می‌تواند هویت فرهنگی و معنوی شهر را به خطر اندازد. این یادداشت به بررسی تأثیرات فرونشست بر زیرساخت‌های شهری و حرم مطهر، علل آن، و راهکارهای شهرسازی برای مقابله با این بحران می‌پردازد.

فرونشست زمین در مشهد: ابعاد و گستردگی

فرونشست زمین در دشت مشهد، به‌ویژه در مناطق شمال غربی مانند قاسم‌آباد، بلوار شاهنامه، و نزدیکی گلمکان، با نرخ سالانه ۱۵ تا ۲۰ سانتی‌متر گزارش شده است. این پدیده، که از دهه ۱۳۷۰ شدت گرفته، نتیجه برداشت بی‌رویه آب‌های زیرزمینی برای مصارف کشاورزی و شهری است. طبق گزارش‌ها، ۹۰ درصد منابع آب زیرزمینی در خراسان رضوی برای کشاورزی مصرف می‌شود، که منجر به کاهش سطح ایستابی و فشردگی خاک شده است. مناطق بحرانی شامل:

• قاسم‌آباد: اولین فرونشست‌ها در سال ۱۳۷۸ در این منطقه مشاهده شد.
• بلوار شاهنامه و گلمکان: نرخ بالای فرونشست، این مناطق را در معرض خطر قرار داده است.
• نیروگاه‌های گازی و دیزلی مشهد: این تأسیسات حیاتی نیز تحت تأثیر فرونشست قرار دارند.

تأثیرات فرونشست بر زیرساخت‌های شهری

فرونشست زمین خسارات گسترده‌ای به زیرساخت‌های شهری وارد کرده است:

• جاده‌ها و معابر: ترک‌خوردگی و ناپایداری در جاده‌های شهری و بین‌شهری، مانند مسیرهای منتهی به بلوار شاهنامه، گزارش شده است.
• شبکه‌های آب و فاضلاب: شکستگی لوله‌ها و اختلال در سیستم‌های آبرسانی در مناطق فرونشست‌زده، مانند خیابان دانشگاه در سال ۱۳۹۹، مشاهده شده است.
• راه‌آهن: خطوط راه‌آهن تهران-مشهد در معرض خطر شکستگی ریل قرار دارند، که می‌تواند ایمنی حمل‌ونقل ریلی را تهدید کند.
• سازه‌های مسکونی: خانه‌های نوساز در مناطق هاشمیه، هفت‌تیر، و بلوار نماز در معرض خطر ترک‌خوردگی و فروپاشی هستند.
• فروچاله‌ها: احتمال تشکیل فروچاله در مناطقی مانند دامنه کوه‌های آب و برق و کوهسر، تهدیدی جدی برای ساکنان است.

نگرانی‌ها درباره حرم مطهر رضوی

حرم مطهر رضوی، به‌عنوان قلب معنوی مشهد، هنوز به‌طور مستقیم تحت تأثیر فرونشست قرار نگرفته است. محمدعلی انواری، مدیر نقشه و اطلاعات مکانی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی خراسان رضوی، تأکید کرده که هیچ مشاهده عینی از فرونشست در محدوده حرم وجود ندارد و ایستگاه‌های دائمی GPS برای پایش مستمر این منطقه مستقر شده‌اند. با این حال، نگرانی‌هایی درباره گسترش فرونشست از مناطق شمال غربی به مرکز شهر و حرم وجود دارد. این موضوع با توجه به حضور سالانه میلیون‌ها زائر، که ۸۰ درصد آن‌ها با وسیله نقلیه شخصی سفر می‌کنند، اهمیت ویژه‌ای دارد.

علل فرونشست در مشهد

• برداشت بی‌رویه آب‌های زیرزمینی: کشاورزی آب‌بر، مانند کشت خربزه و چغندرقند، ۹۰ درصد منابع آب زیرزمینی را مصرف می‌کند، که منجر به کاهش سطح ایستابی و فشردگی خاک شده است.
• خاک‌های نرم: خاک‌های رسی و آبرفتی دشت مشهد، به دلیل قابلیت فشردگی بالا، مستعد فرونشست هستند.
• مدیریت ناکارآمد منابع آب: عدم اجرای مؤثر قوانین مربوط به چاه‌های غیرمجاز و صدور مجوزهای بی‌رویه در دهه‌های گذشته، بحران را تشدید کرده است.
• خشکسالی و کاهش بارندگی: کاهش بارندگی از ۲۷۰ میلی‌متر در سال ۱۳۹۹ به ۱۳۴ میلی‌متر در سال ۱۴۰۱، تغذیه آبخوان‌ها را کاهش داده است.

چالش‌های شهرسازی

فرونشست زمین چالش‌های متعددی برای مهندسی شهرسازی ایجاد کرده است:

• ناپایداری سازه‌ها: ساختمان‌های فاقد اسکلت در مناطق فرونشست‌زده، به‌ویژه در بافت‌های فرسوده ثامن، در معرض خطر هستند.
• تخریب زیرساخت‌های حیاتی: شبکه‌های آب، گاز، و برق در معرض شکستگی و اختلال قرار دارند.
• افزایش هزینه‌های نگهداری: مقاوم‌سازی و تعمیر زیرساخت‌های آسیب‌دیده، هزینه‌های کلانی به شهرداری تحمیل می‌کند.
• محدودیت‌های بودجه‌ای: کمبود اعتبارات برای پایش و مطالعه فرونشست، پیشرفت اقدامات پیشگیرانه را کند کرده است.

اقدامات انجام‌شده

• پایش مستمر: ایستگاه‌های GPS در اطراف حرم و مناطق بحرانی برای رصد فرونشست مستقر شده‌اند.
• مدیریت منابع آب: تلاش‌هایی برای مسدود کردن چاه‌های غیرمجاز و اصلاح الگوی کشت در حال انجام است، اما پیشرفت کند بوده است.
• طرح‌های مقاوم‌سازی: برخی سازه‌ها در مناطق پرخطر با استفاده از روش‌های انعطاف‌پذیر طراحی می‌شوند.
• اطلاع‌رسانی عمومی: کمپین‌هایی برای آگاهی‌بخشی درباره مصرف آب در حال اجرا است، اما نیاز به تقویت دارد.

پیشنهادات برای مدیریت بحران

برای کاهش اثرات فرونشست و حفاظت از زیرساخت‌های شهری و حرم مطهر، پیشنهادات زیر ارائه می‌شود:

• مدیریت منابع آب: ممنوعیت بهره‌برداری از چاه‌های غیرمجاز، تشویق به کشت محصولات کم‌آب‌بر، و تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها.
• پایش پیشرفته: استفاده از فناوری‌های راداری مانند PALSAR برای شناسایی دقیق مناطق فرونشست‌زده.
• مقاوم‌سازی سازه‌ها: طراحی سازه‌های انعطاف‌پذیر و تثبیت خاک در مناطق پرخطر، به‌ویژه در اطراف حرم.
• برنامه‌ریزی شهری پایدار: بازنگری در طرح‌های تفصیلی برای جلوگیری از توسعه در مناطق پرخطر و تقویت زیرساخت‌های موجود.
• مشارکت مردمی: آموزش شهروندان و کشاورزان برای کاهش مصرف آب و حمایت از طرح‌های زیست‌محیطی.
• تخصیص بودجه: افزایش اعتبارات برای مطالعات فرونشست و اجرای پروژه‌های پیشگیرانه.

فرونشست زمین در مشهد، با نرخ ۱۵ تا ۲۰ سانتی‌متر در سال، تهدیدی جدی برای زیرساخت‌های شهری و میراث معنوی شهر، از جمله حرم مطهر رضوی، محسوب می‌شود. این پدیده، که نتیجه برداشت بی‌رویه آب‌های زیرزمینی و مدیریت ناکارآمد منابع است، به جاده‌ها، خطوط راه‌آهن، و سازه‌های مسکونی آسیب رسانده و خطر فروچاله‌ها را افزایش داده است. با وجود پایش‌های اولیه و اقدامات محدود، نیاز به برنامه‌ریزی جامع، مقاوم‌سازی زیرساخت‌ها، و اصلاح الگوی مصرف آب ضروری است. با اجرای سیاست‌های پایدار و همکاری بین نهادهای شهری، استانی، و ملی، می‌توان از گسترش این بحران جلوگیری کرد و پایداری پایتخت معنوی ایران را تضمین نمود.