چشم شهر/ مشهد «سپهر اخباری» کارشناس ارشد برنامه‌ریزی شهری و پژوهشگر حوزه شهرسازی در یادداشتی به بررسی مدیریت حمل‌ونقل عمومی و معضل خودرومحوری در مشهد؛ ارزیابی کارآمدی خطوط قطار شهری، اتوبوس‌رانی و نقش آن در کاهش آلودگی و ترافیک و بررسی عملکرد پارک‌سوارها، دوچرخه‌های اشتراکی و خطوط BRT می‌پردازد.

مشهد، پایتخت معنوی ایران و دومین کلان‌شهر این کشور، با جمعیتی حدود ۳.۵ میلیون نفر و میزبانی از بیش از ۲۰ میلیون زائر سالانه، یکی از پرترافیک‌ترین شهرهای ایران است. افزایش مالکیت خودروهای شخصی، تمرکز مراکز تجاری و مذهبی در اطراف حرم مطهر امام رضا (ع)، و زیرساخت‌های ناکافی حمل‌ونقل عمومی، به مشکلات ترافیکی و آلودگی هوا دامن زده است. سیستم‌های حمل‌ونقل عمومی مانند قطار شهری، اتوبوس‌رانی، پارک‌سوارها و دوچرخه‌های اشتراکی، نقش کلیدی در کاهش خودرومحوری و بهبود کیفیت زندگی شهری دارند. این یادداشت به بررسی کارآمدی این سیستم‌ها، نقش آن‌ها در کاهش آلودگی و ترافیک، چالش‌ها و راهکارهای بهبود می‌پردازد.

معضل خودرومحوری در مشهد

خودرومحوری یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های حمل‌ونقل در مشهد است. افزایش روزافزون خودروهای شخصی مشکلات زیر را ایجاد کرده است:

• ترافیک سنگین: خیابان‌های مرکزی مانند امام رضا، نواب صفوی و طبرسی، به‌ویژه در ایام شلوغ مانند دهه آخر صفر، با ازدحام ترافیکی مواجه هستند.
• آلودگی هوا: خودروهای شخصی مسئول بخش عمده‌ای از انتشار گازهای گلخانه‌ای هستند. در سال ۱۴۰۴، روزهای متعددی کیفیت هوای مشهد در وضعیت ناسالم گزارش شده است.
• کاهش کیفیت زندگی: آلودگی صوتی، مصرف بالای سوخت و زمان طولانی سفرهای شهری، تجربه زائران و کیفیت زندگی شهروندان را تحت تأثیر قرار داده است.
• آمار: ضریب سفر سرانه در مشهد ۱.۲ است که تنها ۳۰ درصد آن توسط حمل‌ونقل عمومی (اتوبوس و مترو) انجام می‌شود و ۲۳ درصد با خودروهای شخصی.

ارزیابی کارآمدی سیستم‌های حمل‌ونقل عمومی

قطار شهری مشهد

متروی مشهد با دو خط فعال و دو خط در حال توسعه، یکی از ستون‌های اصلی حمل‌ونقل عمومی شهر است:

• خط ۱: این خط ۲۴ کیلومتری از فرودگاه شهید هاشمی‌نژاد تا وکیل‌آباد، امکان دسترسی به اماکن کلیدی مانند حرم مطهر، پارک ملت و دانشگاه فردوسی را فراهم می‌کند. در سال ۱۳۹۸، بیش از ۵۱ میلیون مسافر جابجا کرده است. سرفاصله قطارها بین ۴.۵ تا ۶ دقیقه و ساعت کاری از ۶ صبح تا ۱۰ شب (۱۱ شب در ایام شلوغ) است.
• خط ۲: این خط ۱۳.۸ کیلومتری از طبرسی تا میدان شهدا، به بیمارستان‌های امام رضا و قائم و کوهسنگی سرویس می‌دهد. فاز اول آن در سال ۱۳۹۵ افتتاح شد.
• خط ۳: این خط ۲۸.۵ کیلومتری از شهرک ابوذر تا الهیه، با ۲۴ ایستگاه، در سال ۱۴۰۴ به‌صورت جزئی به بهره‌برداری رسید و دسترسی به حرم را بهبود می‌بخشد.
• مزایا: سرعت، ایمنی، کاهش ترافیک و آلودگی هوا از مزایای کلیدی مترو است. تعمیرات اساسی ۵ واگن خط ۱ با توان داخلی در سال ۱۴۰۴ نشان‌دهنده بهره‌وری است.
• چالش‌ها: پوشش ناکافی مناطق حاشیه‌ای، آلودگی صوتی در بخش‌های روزمینی، و کمبود واگن در ساعات اوج از مشکلات هستند.
• تأثیرات: مترو با جابجایی ۲۰,۰۰۰ مسافر در ساعت در هر جهت، نقش مهمی در کاهش ترافیک ایفا می‌کند.

جدول ۱: مشخصات خطوط قطار شهری مشهد

اتوبوس‌رانی

اتوبوس‌رانی یکی از قدیمی‌ترین سیستم‌های حمل‌ونقل عمومی مشهد است، اما با چالش‌هایی مواجه است:

• مشکلات: کمبود اتوبوس، نبود زمان‌بندی منظم، و ازدحام در ساعات اوج، کارآمدی را کاهش داده است. تنها ۳۰ درصد سفرهای شهری با اتوبوس انجام می‌شود.
• مزایا: اتوبوس‌های بی‌آر‌تی با مسیرهای اختصاصی، سریع‌تر و کارآمدتر هستند و به کاهش ترافیک در محورهای پرتردد کمک کرده‌اند.
• اقدامات: افزایش ناوگان و بهینه‌سازی مسیرها در دستور کار است، اما پیشرفت کند بوده است.
• چالش‌ها: کمبود سرویس در ساعات غیرپیک و مناطق حاشیه‌ای، و فرسودگی برخی اتوبوس‌ها از موانع اصلی هستند.

پارک‌سوارها

پارک‌سوارها برای کاهش ورود خودروهای شخصی به مرکز شهر طراحی شده‌اند:

• کارکرد: پارک‌سوارهایی مانند آزادی، غدیر و زیر صحن غدیر، امکان پارک خودرو و استفاده از حمل‌ونقل عمومی را فراهم می‌کنند. پارک حاشیه‌ای هوشمند نیز به مدیریت ترافیک کمک کرده است.
• مزایا: کاهش ترافیک در اطراف حرم و صرفه‌جویی در زمان سفر.
• چالش‌ها: ظرفیت ناکافی در ایام شلوغ و عدم اطلاع‌رسانی مناسب، استفاده را محدود کرده است.
• اقدامات: احداث پارکینگ‌های طبقاتی جدید و گسترش پارک حاشیه‌ای در حال انجام است.

دوچرخه‌های اشتراکی

طرح دوچرخه‌های اشتراکی بایدو، گامی در جهت حمل‌ونقل پاک است:

• مشخصات: ۱,۷۰۰ دستگاه دوچرخه در ۲۷۴ ایستگاه، با ۱۱ ایستگاه در بوستان‌های بانوان. ثبت‌نام از طریق اپلیکیشن «شهر من» رایگان است.
• مزایا: کاهش ۸۰۰ لیتر مصرف روزانه سوخت و تشویق به حمل‌ونقل پاک. تخفیف‌های ۷۰ تا ۹۰ درصدی و سفرهای رایگان برای بانوان از مشوق‌ها هستند.
• چالش‌ها: کمبود مسیرهای اختصاصی، تعداد محدود ایستگاه‌ها، و نیاز به فرهنگ‌سازی.
• زیرساخت‌ها: ایستگاه‌ها در مناطقی با خلأ حمل‌ونقل عمومی قرار دارند تا مکمل مترو و اتوبوس باشند.

نقش حمل‌ونقل عمومی در کاهش آلودگی و ترافیک

حمل‌ونقل عمومی تأثیرات مثبتی بر محیط زیست و ترافیک مشهد داشته است:

• کاهش آلودگی هوا: قطار شهری و دوچرخه‌های اشتراکی با کاهش استفاده از خودروهای شخصی، انتشار گازهای گلخانه‌ای را کاهش داده‌اند.
• کاهش ترافیک: پروژه‌های زیرساختی مانند چپ‌گردهای غیرهمسطح میدان شهید فهمیده، ترافیک را تا ۴۴ درصد کاهش داده‌اند.
• بهبود کیفیت زندگی: حمل‌ونقل عمومی سریع و ایمن، مانند مترو، زمان سفر را کاهش داده و آلودگی صوتی را کم کرده است.
• آمار: ۴۴ درصد سفرهای شهری به مرکز شهر جذب می‌شود که حمل‌ونقل عمومی می‌تواند این بار را کاهش دهد.

چالش‌های مدیریت حمل‌ونقل عمومی

• • ناهماهنگی بین سیستم‌ها: عدم یکپارچگی بین مترو، اتوبوس‌رانی و دوچرخه‌های اشتراکی، کارآمدی کل سیستم را کاهش داده است.
  • کمبود بودجه: توسعه خطوط مترو و افزایش ناوگان اتوبوس‌رانی نیازمند سرمایه‌گذاری کلان است.
  • فرهنگ‌سازی: گرایش به خودرومحوری به دلیل راحتی و کمبود زیرساخت‌های کافی همچنان بالاست.
  • زیرساخت‌های ناکافی: مسیرهای اختصاصی دوچرخه‌سواری و پارکینگ‌های کافی محدود هستند.

پیشنهادات برای بهبود

برای مقابله با خودرومحوری و بهبود حمل‌ونقل عمومی، پیشنهادات زیر ارائه می‌شود:

• یکپارچگی سیستم‌ها: توسعه اپلیکیشن‌های یکپارچه مانند «شهر من» برای هماهنگی بین مترو، اتوبوس و دوچرخه‌های اشتراکی.
• گسترش زیرساخت‌ها: افزایش مسیرهای اختصاصی دوچرخه‌سواری، پارکینگ‌های پارک‌سوار و ناوگان اتوبوس‌رانی.
• تشویق به حمل‌ونقل عمومی: ارائه تخفیف‌های بیشتر، بهبود خدمات در ساعات اوج و اطلاع‌رسانی بهتر.
• آموزش و فرهنگ‌سازی: برگزاری کمپین‌های آگاهی‌بخشی برای کاهش وابستگی به خودروهای شخصی.
• توسعه پایدار: استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر در ناوگان حمل‌ونقل عمومی و طراحی ایستگاه‌های سبز.

مدیریت حمل‌ونقل عمومی در مشهد با وجود پیشرفت‌های چشمگیر، همچنان با معضل خودرومحوری دست‌وپنجه نرم می‌کند. قطار شهری با جابجایی میلیون‌ها مسافر، اتوبوس‌رانی با مسیرهای بی‌آر‌تی، پارک‌سوارها و دوچرخه‌های اشتراکی، همگی به کاهش ترافیک و آلودگی کمک کرده‌اند، اما ناهماهنگی، کمبود زیرساخت‌ها و گرایش فرهنگی به خودروهای شخصی موانع جدی هستند. با سرمایه‌گذاری هدفمند، یکپارچگی سیستم‌ها و تشویق شهروندان به استفاده از حمل‌ونقل عمومی، مشهد می‌تواند به شهری پایدار با حمل‌ونقلی کارآمد تبدیل شود.