چشم شهر/ مشهد «سپهر اخباری» کارشناس ارشد برنامه‌ریزی شهری و پژوهشگر حوزه شهرسازی در یادداشتی به بررسی هوشمندسازی المان‌های شهری در مشهد؛ گذار از نمادهای ایستا به تجربه‌های تعاملی می‌پردازد.

با رشد فناوری‌های شهری و توسعه مفهوم «شهر هوشمند»، بسیاری از کلان‌شهرهای جهان به سمت استفاده از المان‌های دیجیتال، نورپردازی هوشمند و سازه‌های تعاملی حرکت کرده‌اند. در مشهد نیز، با توجه به جمعیت میلیونی و حضور سالانه زائران داخلی و خارجی، نیاز به بازتعریف کارکرد المان‌های شهری بیش از گذشته احساس می‌شود.

کارشناسان حوزه شهر هوشمند تأکید می‌کنند که المان شهری در نسل جدید، تنها یک حجم فیزیکی نیست؛ بلکه نقطه اتصال شهروند با اطلاعات، فرهنگ و خدمات شهری است. در شهری که هویت آن با حرم امام رضا پیوند خورده و سالانه پذیرای جمعیت سیال گسترده‌ای است، بهره‌گیری از فناوری می‌تواند تجربه زیارت و گردش شهری را تسهیل کند.

بررسی وضعیت فعلی نشان می‌دهد بخش عمده المان‌های موجود در مشهد ماهیتی ایستا دارند و فاقد قابلیت تعامل دیجیتال هستند. این در حالی است که امکان استفاده از نمایشگرهای چندزبانه، سامانه‌های QR Code، فناوری واقعیت افزوده (AR) و نورپردازی واکنش‌گرا در فضاهای عمومی وجود دارد. به گفته یک کارشناس فناوری شهری، «المان هوشمند می‌تواند همزمان سه کارکرد داشته باشد: اطلاع‌رسانی، زیباسازی و تعامل اجتماعی.»

از منظر تخصصی، طراحی المان‌های هوشمند باید در چارچوب زیرساخت داده‌ای شهر انجام شود. اتصال این المان‌ها به سامانه‌های حمل‌ونقل عمومی، اطلاعات ترافیکی، معرفی رویدادهای فرهنگی و راهنمای زائر، می‌تواند بخشی از فشار اطلاعاتی بر سیستم‌های سنتی را کاهش دهد. برای مثال، ایستگاه‌های اطلاع‌رسانی تعاملی در میادین اصلی می‌توانند مسیرهای دسترسی به اماکن زیارتی، مراکز اقامتی و خدمات شهری را به چند زبان ارائه دهند.

موضوع دیگر، نورپردازی هوشمند در منظر شبانه شهر است. متخصصان طراحی نور معتقدند مشهد با توجه به اقلیم نیمه‌خشک و آسمان نسبتاً باز، ظرفیت بالایی برای خلق هویت نوری دارد. استفاده از سیستم‌های LED هوشمند با قابلیت تغییر رنگ در مناسبت‌های مذهبی و ملی، می‌تواند پیوند میان زمان، رویداد و فضا را تقویت کند. با این حال، کارشناسان بر ضرورت مدیریت مصرف انرژی و رعایت استانداردهای زیست‌محیطی تأکید دارند.

از بعد اقتصادی نیز، هوشمندسازی المان‌ها می‌تواند به جذب سرمایه‌گذاری و توسعه گردشگری شهری کمک کند. تجربه برخی شهرها نشان داده است که فضاهای تعاملی و دیجیتال به نقاط محبوب عکاسی و حضور گردشگران تبدیل می‌شوند و در شبکه‌های اجتماعی بازتاب گسترده می‌یابند. این امر به برندینگ شهری کمک می‌کند؛ موضوعی که برای مشهد به‌عنوان مقصد زیارتی بین‌المللی اهمیت مضاعف دارد.

با این حال، کارشناسان هشدار می‌دهند که ورود فناوری بدون پیوست فرهنگی می‌تواند نتیجه معکوس داشته باشد. المان هوشمند باید در خدمت روایت شهری باشد، نه جایگزین آن. به بیان دیگر، فناوری باید ابزار تقویت هویت مشهد باشد، نه عنصری وارداتی و بی‌ارتباط با زمینه فرهنگی. طراحی چنین سازه‌هایی نیازمند همکاری میان هنرمندان، معماران، متخصصان IT و مدیران شهری است.

همچنین موضوع نگهداری و امنیت سایبری از چالش‌های مهم این حوزه به شمار می‌رود. اتصال المان‌ها به شبکه‌های شهری، مستلزم تأمین زیرساخت پایدار، به‌روزرسانی نرم‌افزاری و حفاظت در برابر اختلالات احتمالی است. بدون پیش‌بینی بودجه نگهداری و تیم پشتیبانی تخصصی، پروژه‌های هوشمندسازی ممکن است در میان‌مدت کارایی خود را از دست بدهند.

برخی منابع مدیریت شهری از بررسی طرح‌هایی برای توسعه زیرساخت‌های شهر هوشمند در مشهد خبر می‌دهند، اما کارشناسان معتقدند برای موفقیت در حوزه المان‌های هوشمند، تدوین «سند راهبردی هنر و فناوری شهری» ضروری است؛ سندی که چارچوب مفهومی، ضوابط فنی، مدل تأمین مالی و شاخص‌های ارزیابی عملکرد را مشخص کند.

گذار از المان‌های ایستا به عناصر هوشمند و تعاملی، می‌تواند فصل تازه‌ای در مدیریت منظر شهری مشهد رقم بزند. با این حال، تحقق این هدف مستلزم نگاه یکپارچه، سرمایه‌گذاری هدفمند، مشارکت تخصصی و پیوند عمیق فناوری با هویت فرهنگی شهر است. کارشناسان تأکید می‌کنند اگر این مسیر با برنامه‌ریزی دقیق دنبال شود، مشهد می‌تواند به الگوی تلفیق هنر، فناوری و زیارت در فضای شهری کشور تبدیل شود؛ الگویی که تجربه شهروند و زائر را هم‌زمان ارتقا می‌دهد.