چشم شهر/ مشهد «سپهر اخباری» کارشناس ارشد برنامه‌ریزی شهری و پژوهشگر حوزه شهرسازی در یادداشتی به بررسی گسترش بی‌رویه مجتمع‌های تجاری و تهدید معیشت بازار سنتی مشهد و تغییر بافت اقتصادی و فرهنگی می‌پردازد.

شهر مشهد، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مراکز زیارتی جهان و پایتخت معنوی ایران، سالانه میزبان بیش از ۲۰ میلیون زائر و گردشگر است. این شهر، که حرم مطهر امام رضا (ع) در قلب آن قرار دارد، در دهه‌های اخیر شاهد توسعه چشمگیر زیرساخت‌های تجاری، به‌ویژه مجتمع‌های مدرن مانند اطلس، آرمیتاژ، آسمان و زیست خاور بوده است. این مجتمع‌ها، با امکانات لوکس و معماری پیشرفته، بخشی از برنامه‌های توسعه شهری برای پاسخگویی به نیازهای زائران و ارتقای جایگاه مشهد به‌عنوان یک کلان‌شهر مدرن هستند. با این حال، این گسترش بی‌رویه، پیامدهای منفی بر اقتصاد بازارهای سنتی، هویت فرهنگی و بافت شهرسازی اطراف حرم داشته است. این یادداشت خبری به بررسی این تأثیرات و ارائه راهکارهایی برای توسعه پایدار می‌پردازد.

اهمیت بازارهای سنتی در اقتصاد و فرهنگ مشهد

بازارهای سنتی مانند بازار رضا، عباسقلی‌خان و امین، از دیرباز نقش محوری در اقتصاد و فرهنگ مشهد ایفا کرده‌اند. این بازارها، علاوه بر تأمین نیازهای زائران، به‌عنوان بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی شهر شناخته می‌شوند. برای مثال:

• بازار رضا: این بازار، که در سال ۱۳۵۵ توسط معمار برجسته، داریوش بوربور، طراحی شد، با معماری سنتی و عرضه سوغاتی‌هایی مانند زعفران، زرشک و صنایع‌دستی، یکی از مقاصد اصلی زائران است.
• بازار عباسقلی‌خان: این بازار تاریخی، که بخشی از آن در جریان توسعه حرم تخریب شده، زمانی بورس کالاهای خارجی بود و اکنون به مرکز فروش پوشاک دست‌دوم تبدیل شده است.
• بازار امین: با تمرکز بر کالاهای اقتصادی، همچنان یکی از مراکز خرید پرطرفدار برای زائران است.

این بازارها نه‌تنها به اقتصاد محلی کمک می‌کنند، بلکه با ایجاد فضایی فرهنگی، حس تعلق به هویت تاریخی مشهد را تقویت می‌کنند. با این حال، ظهور مجتمع‌های تجاری مدرن، این نقش را به چالش کشیده است.

گسترش مجتمع‌های تجاری مدرن

در دهه‌های اخیر، مشهد شاهد ساخت مجتمع‌های تجاری بزرگی در اطراف حرم و سایر مناطق شهر بوده است. این مجتمع‌ها، با هدف جذب زائران و گردشگران، امکانات متنوعی مانند فودکورت، شهربازی، سینما و پارکینگ‌های طبقاتی ارائه می‌دهند. برخی از مهم‌ترین این پروژه‌ها عبارتند از:

• مجتمع اطلس: واقع در حاشیه شارستان رضوی، با ۲۹۹ واحد تجاری در چهار طبقه، امکانات رفاهی مانند شهربازی و رستوران را ارائه می‌دهد.
• آرمیتاژ گلشن: این برج ۳۴ طبقه‌ای با ۱۵۰ متر ارتفاع، یکی از مرتفع‌ترین سازه‌های مشهد است. طبقات منفی یک تا چهارم آن به واحدهای تجاری اختصاص دارد که برندهای معتبر جهانی را عرضه می‌کنند.
• مجتمع آسمان: با پارکینگ ۱۸ طبقه‌ای و معماری مدرن، یکی از متمایزترین مراکز خرید مشهد است که به فروش پوشاک و سوغاتی‌ها می‌پردازد.
• زیست خاور: این مجتمع قدیمی با ۷۰۰ واحد تجاری در چهار طبقه، با گچ‌بری و آینه‌کاری سنتی، همچنان یکی از مراکز خرید محبوب است.

این پروژه‌ها، با سرمایه‌گذاری‌های کلان بخش خصوصی و حمایت شهرداری، بخشی از برنامه‌های توسعه شهری مشهد هستند. با این حال، گسترش بی‌رویه آن‌ها چالش‌هایی را به همراه داشته است.

تأثیرات اقتصادی

گسترش مجتمع‌های تجاری مدرن، تأثیرات عمیقی بر اقتصاد محلی، به‌ویژه کسبه سنتی، گذاشته است:

• کاهش سودآوری بازارهای سنتی: به گفته محمود بنانژاد، رئیس اتاق اصناف مشهد، افزایش تعداد مجتمع‌های تجاری باعث کاهش سود کسبه شده و برخی واحدها را به تعطیلی کشانده است. این امر به‌ویژه در ایام غیرپیک، مانند بعد از عید نوروز، مشهود است که بازارهای سنتی خالی از مشتری می‌مانند.
• عدم توجیه اقتصادی: محمدحسین روشنک، عضو اتاق بازرگانی خراسان رضوی، معتقد است که بازار مشهد کشش این تعداد واحد تجاری را ندارد. بسیاری از مجتمع‌ها، به دلیل کمبود مشتری، به کاربری‌های اداری تغییر کرده‌اند یا با فروش اقساطی بلندمدت مواجه شده‌اند.
• بی‌رونقی برخی مجتمع‌ها: گزارش‌ها نشان می‌دهد که مجتمع‌هایی مانند الماس شرق و پروما در زمان‌های غیرپیک خالی از مشتری هستند، که نشان‌دهنده اشباع بازار است. این وضعیت، سرمایه‌گذاری در این پروژه‌ها را غیراقتصادی کرده است.
• افزایش بیکاری: تعطیلی واحدهای تجاری سنتی و کاهش سودآوری می‌تواند به بیکاری کسبه و کارگران منجر شود، که تأثیر منفی بر اقتصاد محلی دارد.

تأثیرات فرهنگی

توسعه مجتمع‌های تجاری مدرن، هویت فرهنگی و تاریخی بافت اطراف حرم را نیز تحت تأثیر قرار داده است:

• تضعیف معماری سنتی: بازارهای سنتی با معماری بومی، مانند گچ‌بری و آینه‌کاری زیست خاور، بخشی از هویت فرهنگی مشهد هستند. اما مجتمع‌های جدید، مانند آرمیتاژ با نمای شیشه‌ای و فلزی، این هویت را کم‌رنگ کرده‌اند.
• تغییر الگوی مصرف: عرضه برندهای جهانی و کالاهای لوکس در مجتمع‌های تجاری، زائران را از خرید سوغات سنتی به سمت کالاهای وارداتی سوق داده است. رئیس حوزه هنری خراسان رضوی این روند را نتیجه ضعف‌های فرهنگی و گرایش به کالاهای خارجی می‌داند.
• تخریب بافت تاریخی: گسترش حرم و ساخت مجتمع‌های تجاری، بخش‌هایی از بازارهای سنتی مانند عباسقلی‌خان را تخریب کرده و هویت تاریخی منطقه را تهدید کرده است.

چالش‌های شهرسازی

از منظر مهندسی شهرسازی، توسعه بی‌رویه مجتمع‌های تجاری مشکلات متعددی ایجاد کرده است:

• ترافیک و ازدحام: مجتمع‌های تجاری در اطراف حرم، مانند اطلس و آرمان، بار ترافیکی را در خیابان‌هایی مانند نواب صفوی و طبرسی افزایش داده‌اند. این مشکل در ایام شلوغ، مانند عید نوروز، تشدید می‌شود.
• کمبود پارکینگ: با وجود پارکینگ‌های طبقاتی در برخی مجتمع‌ها، مانند آسمان با ۱۸ طبقه پارکینگ، کمبود فضای پارکینگ در مناطق پرتردد همچنان احساس می‌شود.
• عدم هماهنگی با بافت تاریخی: طرح ویژه تفصیلی بافت پیرامون حرم، که در سال ۱۳۹۹ تصویب شد، بر پیاده‌محوری و حفظ هویت تاریخی تأکید دارد. اما بسیاری از پروژه‌های تجاری جدید، مانند آرمیتاژ، با این اصول همخوانی ندارند.
• آلودگی بصری و زیست‌محیطی: مجتمع‌های تجاری بزرگ با مصرف بالای انرژی و تولید زباله، چالش‌های زیست‌محیطی ایجاد کرده‌اند. اصول معماری پایدار، که در برخی کشورها برای کاهش این اثرات به کار می‌رود، در مشهد کمتر مورد توجه قرار گرفته است.

تلاش‌ها و اقدامات اصلاحی

برای کاهش اثرات منفی این توسعه، اقداماتی در حال انجام است:

• ساماندهی منظر شهری: شهرداری منطقه ثامن از ابتدای سال ۱۴۰۳، ۱۷ واحد تجاری آلاینده را پلمب کرده و ۲,۱۶۹ دستفروش غیرمجاز را از خیابان‌های اطراف حرم جمع‌آوری کرده است تا انضباط شهری را بهبود بخشد.
• طرح‌های شهرسازی: طرح تفصیلی بافت پیرامون حرم، که در سال ۱۴۰۳ نهایی شد، با هدف کاهش ترافیک و تقویت پیاده‌محوری اجرا شده است.
• حمایت از بازارهای سنتی: پیشنهادهایی برای احیای بازارهای سنتی، مانند برگزاری جشنواره‌های فرهنگی و ارائه تسهیلات مالی به کسبه، مطرح شده است.

پیشنهادات برای توسعه پایدار

برای ایجاد توازن بین توسعه مدرن و حفظ هویت سنتی، پیشنهادات زیر ارائه می‌شود:

• تقویت بازارهای سنتی: ارائه یارانه‌ها و تسهیلات مالی به کسبه سنتی برای رقابت با مجتمع‌های تجاری.
• طراحی پایدار: استفاده از اصول معماری پایدار در پروژه‌های جدید برای کاهش اثرات زیست‌محیطی، مانند استفاده از مصالح کم‌مصرف و سیستم‌های بازیافت.
• برنامه‌ریزی متعادل: محدود کردن صدور مجوز برای مجتمع‌های تجاری جدید و تمرکز بر بازسازی و احیای بازارهای سنتی.
• حفظ هویت فرهنگی: تلفیق عناصر معماری سنتی، مانند گچ‌بری و آینه‌کاری، در طراحی مجتمع‌های جدید، مشابه آنچه در زیست خاور انجام شده است.
• مشارکت مردمی: انجام نظرسنجی از زائران و کسبه برای شناسایی نیازها و اولویت‌ها و تدوین برنامه‌های توسعه بر اساس آن‌ها.

گسترش بی‌رویه مجتمع‌های تجاری در مشهد، اگرچه امکانات مدرنی برای زائران و گردشگران فراهم کرده، اما معیشت بازارهای سنتی و هویت فرهنگی شهر را به خطر انداخته است. مجتمع‌های اطلس، آرمیتاژ، آسمان و زیست خاور، با جذب سرمایه و مشتریان، اقتصاد محلی را به سمت مدرنیزاسیون سوق داده‌اند، اما این روند بدون برنامه‌ریزی پایدار، به کاهش رونق بازارهای سنتی، افزایش ترافیک و تضعیف هویت تاریخی منجر شده است. با اتخاذ سیاست‌های متعادل، تقویت بازارهای سنتی و استفاده از اصول معماری پایدار، می‌توان ضمن حفظ میراث فرهنگی مشهد، تجربه‌ای بهتر برای زائران و شهروندان فراهم کرد.